SIDE QUEST | Αποχαιρετώντας τη χρυσή εποχή του gaming

Θα μου επιτρέψετε αυτήν την εβδομάδα στο Side Quest να μην ασχοληθώ με κάποιο παιχνίδι. Είχα πει πως δεν πρόκειται να γράφω εδώ για την βιομηχανία και τις εξελίξεις της, αλλά, αυτή είναι μια πολύ ειδική περίπτωση, δυστυχώς. Οπότε για πρώτη και -εύχομαι- τελευταία φορά εδώ μέσα, ας μιλήσουμε για την βιομηχανία των βιντεοπαιχνιδιών.

Σε μια αιφνιδιαστική ανακοίνωση, η Sony ανακοίνωσε πως από το 2028 θα σταματήσει να παράγει και να κυκλοφορεί φυσικές εκδόσεις των παιχνιδιών της. Το all-digital μέλλον που συζητούσαμε και φοβόμασταν, είναι τελικά μόλις 1.5 χρόνο μακριά, τουλάχιστον για το μεγαλύτερο οικοσύστημα του console gaming. To XBOX θεωρείται δεδομένο αυτή τη στιγμή πως θα ακολουθήσει με το Project Helix, χωρίς όμως να έχουμε επίσημη τοποθέτηση. Ωστόσο, δεν έχω σκοπό να αναλύσω ούτε γιατί φτάσαμε εδώ τόσο γρήγορα, ούτε τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει αυτό για όλους εμάς που αγαπάμε αυτό το μέσο ή για τους δημιουργούς. Αυτά είναι για το επόμενο Framerate. Εγώ θέλω να μιλήσω για την εποχή που τελειώνει.

Η συγκεκριμένη ανακοίνωση μοιάζει με μια κορύφωση πολλών ακόμα “ατυχών” εξελίξεων στην post-covid εποχή της βιομηχανίας, μιας εποχής που συνέπεσε με την γενιά των PS5 και XBOX Series και φαίνεται πως θα την σημαδέψει για πάντα. Θα την θυμόμαστε ως την γενιά που όλα πήγαν κατά διαόλου. Οι μεταβατικές περίοδοι είναι πάντα δύσκολες, πόσο μάλλον όταν συνοδεύονται και από απροσδόκητους εξωτερικούς παράγοντες. Μετάβαση προς τι, όμως θα μου πείτε; Ιδού το ερώτημα του 1 εκατομμυρίου που, νομίζω, ακόμα ούτε οι ίδιοι οι μεγάλοι “παίκτες” της βιομηχανίας είναι σε θέση να απαντήσουν με σιγουριά. Πάντως, ένα μοιάζει σίγουρο:  το παλιό οικονομικό μοντέλο, αυτό που βρισκόταν στον πυρήνα του console gaming από τα μέσα της δεκαετίας του 80 με το NES, καταρρέει μπροστά στα μάτια μας αργά, αλλά σταθερά εδώ και αρκετό καιρό. Κοινωνικοί, οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες επιτάχυναν απλά την πορεία. Απολύσεις, κλεισίματα studios, ακυρώσεις παιχνιδιών, τεράστιες αυξήσεις τιμών έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητάς μας την τελευταία τριετία-τετραετία. Και τώρα αυτό, σαν κερασάκι στην τούρτα. Αλλά ξαναλέω, εγώ θέλω εδώ να μιλήσω για το παρελθόν, αυτό που ψυχορραγεί, όχι για το μέλλον.  

Σχεδόν πάντα, εκτιμάμε και καταλαβαίνουμε την αξία μιας εποχής μόνο εκ των υστέρων, αφού έχει περάσει. Και αυτό συμβαίνει ιδίως όταν αυτή η εποχή  ήταν “καλή”. Τις “κακές” τις αφουγκραζόμαστε πιο εύκολα, η δυστυχία δεν είναι ποτέ τόσο διακριτική. Αυτή είναι η κατάρα του ανθρώπου σε όλα τα επίπεδα: σε προσωπικό, κοινωνικό, πολιτικό. Και εκείνες τις λιγοστές φορές που το συνειδητοποιούμε την στιγμή που το ζούμε, είναι αυτές οι μαγικές στιγμές απόλυτης ευφορίας που μας σημαδεύουν. Σαν τις σπάνιες περιπτώσεις στις οποίες ονειρευόμαστε και με κάποιον αλλόκοτο τρόπο ξέρουμε ότι είμαστε σε όνειρο.

Νομίζω, λοιπόν, πως τώρα μπορούμε να αναγνωρίσουμε πως αυτά τα 30 περίπου χρόνια, από την γενιά των SNES και Mega Drive, μέχρι την γενιά των PS4/Xbox One/Switch, ήταν η χρυσή εποχή του console gaming (και παραδοσιακού gaming γενικότερα, για να βάλω μέσα και το PC). Πώς μπορούμε εύκολα πλέον να το διαπιστώσουμε; Ήταν μια χρονική περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας τα πράγματα μόνο βελτιωνόντουσαν. Τόσο σε δημιουργικό όσο και οικονομικό επίπεδο, η βιομηχανία άνθιζε. Για χρόνια αυτό το θεωρούσαμε δεδομένο, δεν ήταν. Σκαμπανεβάσματα υπήρχαν για όλους προφανώς (τι να πει και η SEGA), αλλά η γενική εικόνα ήταν αναμφίβολα θετική. 

Αστραπιαία ανάπτυξη

Στο δημιουργικό σκέλος, η εξέλιξη του μέσου ήταν αλματώδης, ιδίως τα 20 πρώτα από αυτά τα -περίπου- 30 χρόνια. Μέσα σε αυτήν την εικοσαετία ζήσαμε την μετάβαση στις τρεις διαστάσεις, την γέννηση του online gaming, την άνθηση των ανεξάρτητων παραγωγών, τον πειραματισμό με εναλλακτικές μορφές ελέγχου και την γενικότερη κοινωνική διείσδυση του gaming σε όλες τις ηλικίες. Ο ρυθμός ήταν εξοντωτικά και απολαυστικά γρήγορος. Από το Doom πήγαμε στο Half Life 2 μέσα σε μόλις 11 χρόνια. Από το Metal Gear Solid στο Metal Gear Solid 4: Guns of the Patriots σε 10 χρόνια. Από το Shenmue στο GTA IV σε 9 χρόνια. Από τα 2D sprites στο βλέμμα εκείνο της Ellie στο τέλος του The Last of Us, σε λιγότερο από 20 χρόνια. Δηλαδή από δισδιάστατα μικρά εικονίδια που ενώνονταν σαν ψηφιδωτό για να συνθέσουν την εικόνα, σε ένα τρισδιάστατο μοντέλο χαρακτήρα ικανό να εκφράσει λεπτό συναίσθημα στο πρόσωπό του. Σε ούτε 20 χρόνια.

Αυτή η ταχύτητα, πέραν όλων των άλλων, φανερώνει και πιο υγιείς κύκλους ανάπτυξης. Κύκλους που δεν εξαντλούν τους δημιουργούς τους (πόσα χρόνια μπορείς να “παλεύεις” έναν τίτλο χωρίς να τον σιχαθείς;), που δεν εγκυμονούν τόσο μεγάλο οικονομικό ρίσκο, που δεν αφήνουν ταλαντούχα studios με 4-5-6 χρόνια χωρίς έργο στην αγορά. Και συν τοις άλλοις, επέβαλλαν και μια ταυτότητα αεικίνητου νεωτερισμού στην βιομηχανία, που ωθούσε το core κοινό σε μια ατράνταχτη πίστη στο καινούργιο, μια πίστη που έχει πλέον κλονιστεί. Όλοι ήταν προσανατολισμένοι προς το νεότερο παιχνίδι γιατί ήταν σίγουροι ότι θα έκανε το παλιότερο να φαίνεται ξεπερασμένο (κάτι που δεν ισχύει απαραίτητα, αλλά αυτή ήταν η αίσθηση τότε). Τα τελευταία χρόνια αυτό (εν μέρει, δικαίως) έχει χαθεί, ξεκινάμε από μια θέση δυσπιστίας και περιμένουμε να μας αναγκάσουν να αναθεωρήσουμε. Τότε ήταν το ανάποδο.

Η υποτίμηση αυτή του “νέου” φαίνεται και στις πωλήσεις, με τα παιχνίδια που κυριαρχούν, να είναι πολύ συχνά αρκετά παλιότερα. Φανταστείτε τώρα να λέγαμε πως το 2007 το πρώτο σε πωλήσεις παιχνίδι να ήταν το GTA III του 2001. Θα ήταν αδιανόητο. Αυτή η στροφή βέβαια προς παλιότερα έργα, είναι ένα γενικότερο φαινόμενο που συμβαίνει ακόμα πιο έντονα σε άλλα πεδία της pop κουλτούρας, όπως η μουσική, ο κινηματογράφος και η λογοτεχνία, λόγω ευκολότερης πρόσβασης σε τέτοιο περιεχόμενο από ποτέ, αλλά, όχι μόνο γι΄αυτό. Το αναφέρω για να έχουμε πάντα στο μυαλό μας πως πέραν όλων των δικών τους θεμάτων, τα βιντεοπαιχνίδια επηρεάζονται από το ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής και δεν υπάρχουν απομονωμένα σε ένα δικό τους σύμπαν.

Οι κανόνες του παιχνιδιού

Σε οικονομικό επίπεδο τώρα, υπήρχε ένα εδραιωμένο επιχειρηματικό μοντέλο που απέδιδε, οπότε έδινε και σταθερότητα. Οι κανόνες του παιχνιδιού ήταν γνωστοί και δεν υπήρχε λόγος να τους αμφισβητήσει κανείς. Και ακόμα και όταν κάποιος τους αμφισβητούσε (free-to-play, συνδρομές, ψηφιακή διανομή) λειτουργούσαν -ακόμα- συμπληρωματικά στο κεντρικό μοντέλο ή δημιουργούσαν το δικό τους (μεγάλο) παρακλάδι στην βιομηχανία, χωρίς να κανιβαλίζουν -αισθητά τουλάχιστον- τα υπόλοιπα. Στον παραδοσιακό gaming χώρο, τα πράγματα δεν είχαν γιγαντωθεί ακόμα οικονομικά, αλλά, παρόλα αυτά, τα έργα μας φαινόντουσαν πιο “μεγάλα” απ’ ότι τώρα. Και δεν έφταιγε μόνο η ηλικία μας, ήταν η αύρα του νέου, του αναπάντεχου, η αίσθηση πως δεν έχουμε καν πλησιάσει το ταβάνι αυτού του νέου μέσου. Μπορεί λοιπόν η βιομηχανία να μην είχε το σημερινό οικονομικό μέγεθος, είχε όμως μια σταθερή άνοδο που έδινε αισιοδοξία (που είναι το σημαντικότερο επενδυτικά), αλλά, και μια άσβεστη δίψα για κλιμάκωση. Φυσικά, αυτή η ανεξέλεγκτη κλιμάκωση είναι που μας τρώει τώρα, φτάνοντας στο σημείο να γεννάει συχνότερα από ποτέ ακραίες αποτυχίες, στην αναζήτηση αυτής της μυθικής, ακραίας επιτυχίας.

Ας πούμε, το GTA VI είναι το απόλυτο “τέρας” αυτού του μοντέλου, το άγιο δισκοπότηρο κάθε εταιρείας και η αναπόφευκτη κορύφωση – δείγμα της ίδιας ανισορροπίας και αμετροέπειας του συστήματος που κλείνει studios χωρίς δεύτερη σκέψη μετά από μια εμπορική “στραβή” ή “αποσύρει” κυνικά ένα παιχνίδι με budget 400 εκατομμυρίων δολαρίων μόλις δύο εβδομάδες μετά την κυκλοφορία του (Concord). Απλά είναι από την ανάποδη, από την μεριά της ακραίας επιτυχίας, σύμβολο του ονείρου. Τα μαθηματικά δεν βγαίνουν όμως σε πολλά λημέρια της βιομηχανίας στις μέρες μας. Η πίτα πλέον είναι σαφώς μεγαλύτερη, αλλά όχι και τόσο μοιρασμένη. Σκεφτείτε το εξής και μπείτε στη θέση του μικρού ή του μεσαίου “ψαριού” του ωκεανού. Το GTA VI δεν φτιάχνεται για να κυριαρχήσει μόνο φέτος που κυκλοφορεί, άντε και του χρόνου, όπως θα συνέβαινε σε μια προ – live service games εποχή. Αναμένεται να κυριαρχήσει για την επόμενη δεκαετία, με τον μεγαλύτερο ανταγωνιστή του να είναι το GTA V Online. Για να καταλάβετε το μέγεθος της αλλαγής, τα GTA III, Vice City, San Andreas, IV, V, όλα δηλαδή τα υπόλοιπα παιχνίδια της σειράς κυκλοφόρησαν μέσα σε 12 χρόνια, όσο περίπου υπολογίζεται ότι διήρκησε η ανάπτυξη του VI. Είναι σοκαριστικό, αν το καλοσκεφτούμε.

Και στον αντίποδα αυτών των τεράστιων παραγωγών, έχουμε τα ατελείωτα “indies” και… indies. Είναι τόσα πολλά που παλεύουν για λίγο αέρα να αναπνεύσουν, μια μικρή σχισμή. Και τα περισσότερα; Δεν βρίσκουν ούτε αυτή. Η αίσθηση είναι πως η βιομηχανία παράγει περισσότερα απ’ όσα μπορεί να καταναλώσει. Είναι ένα ξεχειλισμένο ποτήρι. Τα 30 περίπου χρόνια μέχρι τον Covid, ζήσαμε το ποτήρι να γεμίζει και ήταν υπέροχο. Υπήρχε μια ισορροπία. Απλά όλοι φανταζόμασταν ότι το ποτήρι θα μεγάλωνε αιώνια όσο γέμιζε με νερό. Τώρα όχι απλά δεν μεγαλώνει, αλλά είναι σε μια τροχιά σμίκρυνσης.

Το τέλος της επέκτασης

Γιατί θα μικρύνει; Γιατί όλα είναι πλέον πανάκριβα. Ίσως το σημαντικότερο αυτής της χρυσής εποχής ήταν οι τιμές. Και το αναφέρω ως σημαντικότερο γιατί ήταν κάτι που μέχρι προσφάτως θεωρούσαμε δεδομένο. Εκεί είναι όμως που καταλαβαίνεις πως τα πράγματα έχουν ζορίσει πραγματικά, όταν κάτι που θεωρούσες αυτονόητο, παύει να ισχύει. Σε αυτά τα 30 χρόνια το gaming έγινε πιο προσιτό οικονομικά από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στην ιστορία. Οι αρχικές τιμές των κονσολών και των παιχνιδιών παρέμειναν σχετικά σταθερές, όσο το χρήμα έχανε την αξία του. Τα 60 ευρώ το 2015 δεν είχαν την ίδια αγοραστική αξία με τα 60 ευρώ το 2002, ωστόσο παρέμεναν η standard τιμή ενός νέου παιχνιδιού στην βιομηχανία. Επιπλέον, κυκλοφορώντας σχεδόν αποκλειστικά σε φυσική μορφή, υπήρχαν πολλές οικονομικές εναλλακτικές για να βρεις έναν τίτλο. Από ενοικίαση από μαγαζί, μέχρι δανεισμό από φίλο ή και αγορά από δεύτερο χέρι.

Στο PC από τα τέλη των 00s η Valve εδραιώνει ένα ψηφιακό κατάστημα που βασίζεται στην ευκολία και τις συχνές, ακραίες προσφορές, ενώ προς το τέλος των 2010s που ξεκινάει και η αρχή της digital εποχής (η οποία θα επιταχυνθεί ραγδαία στην πανδημία), o ανταγωνισμός (Epic Games Store) και κάποια νέα οικονομικά μοντέλα (Game Pass) δίνουν ακόμα περισσότερες επιλογές στους καταναλωτές για φθηνό gaming. Ήταν η κορύφωση, μαζί με τις μέρες του Covid, πριν μας πάρει η κάτω βόλτα. Ταυτόχρονα, οι τιμές των κονσολών έπεφταν κατακόρυφα όσο περνούσαν τα χρόνια, φτάνοντας πάντα σε πολύ χαμηλά επίπεδα με τον ερχομό της επόμενης γενιάς, δίνοντας την δυνατότητα τόσο σε παίκτες μικρότερης ηλικίας όσο και σε πληθυσμούς λιγότερο ανεπτυγμένων οικονομικά χωρών να έχουν επίσημη ή ανεπίσημη πρόσβαση. Κομβική, λοιπόν, για αυτήν την “χρυσή εποχή” η διαμόρφωση ενός όλο και φιλικότερου οικονομικού περιβάλλοντος για τον καταναλωτή, με σταθερή βελτίωση των τιμών και ύπαρξη εναλλακτικών επιλογών.

…διηγώντας τα να κλαις

Το Hollywood, μετά την κατάρρευση του συστήματος των studios (που μεσουράνησε για παρόμοια χρονική περίοδο, από τα 1920s μέχρι και το τέλος των 50s, με τα 1930s να είναι η χρυσή εποχή του) χρειάστηκε μια περίπου δεκαετία μέχρι να αναγεννηθεί από τις στάχτες του και να μας χαρίσει το σινεμά των δημιουργών των 70s. Δεν ξέρω αν θα περάσει μια παρόμοιας διάρκειας μεταβατική περίοδος και το παραδοσιακό gaming, αλλά, αυτό το κείμενο δεν είναι για το μέλλον. Είναι για το παρελθόν και την γλυκόπικρη παραδοχή πως η χρυσή εποχή του gaming, εντός της οποίας η γενιά μας ερωτεύτηκε το μέσο, έχει πλέον τελειώσει. Με τα δικά της προβλήματα φυσικά, αυτή η εποχή ήταν, κατά τη γνώμη μου, ένα υγιέστερο περιβάλλον από αυτό που έχει διαμορφωθεί αυτή τη στιγμή, τόσο για τους δημιουργούς όσο και για όλους εμάς τους παίκτες.  Είναι σημαντικό λοιπόν να καταλάβουμε τι πήγε στραβά και τι όχι, με την ελπίδα πως  αυτά τα μαθήματα θα μας βοηθήσουν συλλογικά να χτίσουμε ένα καλύτερο μέλλον για το μέσο που αγαπάμε.

Η νέα ψηφιακή εποχή που ανατέλλει είναι σίγουρο πως θα απαιτήσει από εμάς εγρήγορση αν θέλουμε να υπερασπιστούμε τα δικαιώματά μας ως καταναλωτές. Γιατί καλό είναι να μην ξεχνάμε ποτέ πως δεν υπάρχει βιομηχανία των βιντεοπαιχνιδιών χωρίς εμάς, τους παίκτες.