Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ο Αμερικανός ψυχολόγος Harry Harlow δημιούργησε μια πειραματική συσκευή με στόχο να προκαλέσει στους πιθήκους συμπεριφορές που έμοιαζαν με εκείνες της ανθρώπινης κατάθλιψης. Η επίσημη ονομασία της ήταν «κατακόρυφος θάλαμος απομόνωσης», όμως ο ίδιος χρησιμοποιούσε έναν πολύ πιο σκοτεινό και χαρακτηριστικό όρο, «Το Πηγάδι της Απόγνωσης».
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, ο Harlow εργαζόταν στο Πανεπιστήμιο του Wisconsin–Madison και είχε ήδη γίνει γνωστός για τα αμφιλεγόμενα πειράματα του πάνω στη μητρική φροντίδα και στη συναισθηματική ανάπτυξη. Για παράδειγμα, σε προηγούμενες μελέτες είχε απομακρύνει νεογέννητους πιθήκους ρέζους από τις βιολογικές τους μητέρες και τους είχε μεγαλώσει με δύο τεχνητές κατασκευές που λειτουργούσαν σαν υποκατάστατα. Η μία ήταν φτιαγμένη από γυμνό σύρμα και σε ορισμένες δοκιμές παρείχε τροφή μέσω μπιμπερό, ενώ η δεύτερη ήταν καλυμμένη με μαλακό ύφασμα, χωρίς να προσφέρει γάλα.
Στόχος του ήταν να εξετάσει εάν ο δεσμός ανάμεσα στο μικρό και τη μητέρα δημιουργείται κυρίως επειδή εκείνη παρέχει τροφή ή αν τελικά η σωματική επαφή και η αίσθηση ασφάλειας έχουν μεγαλύτερη σημασία. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά με τους πιθήκους να θέλουν να περνούν πολύ περισσότερο χρόνο αγκαλιά με την υφασμάτινη «μητέρα» και κατέφευγαν σε αυτήν όταν φοβούνταν.
Ωστόσο, ο Harlow δεν σταμάτησε εκεί. Θέλοντας να μελετήσει τις επιπτώσεις της μοναξιάς, άρχισε να υποβάλλει τους πιθήκους σε ολοένα πιο ακραίες μορφές κοινωνικής απομόνωσης.
Έτσι φτάσαμε στο Πηγάδι της Απόγνωσης, έναν στενό μεταλλικό θάλαμο που έμοιαζε με βαθύ δοχείο και στένευε προς τα κάτω. Τα εσωτερικά του τοιχώματα ήταν λεία, ώστε οι πίθηκοι να μην μπορούν να σκαρφαλώσουν αλλά ούτε φυσικά και να ξεφύγουν, ενώ το πάνω μέρος ήταν κλειστό και περιόριζε σχεδόν κάθε οπτική επαφή με τον έξω κόσμο. Μέσα υπήρχαν μόνο τροφή και νερό χωρίς αντικείμενα, σημεία για κρυψώνα ή επαφή με άλλα ζώα.
Οπότε, οι πίθηκοι μπορούσαν να επιβιώσουν σωματικά, αλλά δεν μπορούσαν να δουν, να αγγίξουν και να επικοινωνήσουν με άλλο ζωντανό πλάσμα.
Οι τραγικές συνέπειες άρχισαν να εμφανίζονται μέσα σε λίγες μόλις ημέρες. Οι πίθηκοι σταματούσαν σταδιακά να εξερευνούν τον χώρο και περνούσαν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους ακίνητοι, σκυμμένοι στον πυθμένα του θαλάμου, δεν αντιδρούσαν στα ερεθίσματα και έδειχναν να έχουν χάσει κάθε ενδιαφέρον.
Ωστόσο, η έξοδος τους από τον θάλαμο δεν σήμαινε και το τέλος του πειράματος, καθώς όταν επέστρεφαν κοντά σε άλλους πιθήκους, αρκετά ζώα δεν μπορούσαν πλέον να συμπεριφερθούν φυσιολογικά, απέφευγαν τις κοινωνικές επαφές, παρέμεναν απομονωμένα και γενικότερα δυσκολεύονταν να δημιουργήσουν δεσμούς με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας.
Μάλιστα, οι ερευνητές είχαν καταγράψει ακόμη πιο ακραίες αντιδράσεις, με ορισμένους πιθήκους να κοιτούν επίμονα το κενό, να κινούνται επαναλαμβανόμενα μέσα στα κλουβιά τους ή ακόμη και να τραυματίζουν το ίδιο τους το σώμα.
Ουσιαστικά, ο στόχος του Harlow ήταν να δημιουργήσει ένα ζωικό μοντέλο της ανθρώπινης κατάθλιψης και να μελετήσει εάν οι σοβαρές ψυχολογικές βλάβες μπορούσαν να αντιστραφούν.
Παρόλα αυτά, όπως μπορείτε να φανταστείτε, οι μέθοδοι που χρησιμοποίησε προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και σήμερα θεωρούνται ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια στην ιστορία της πειραματικής ψυχολογίας.
